Fazla mesaiye kalmak zorunda mısınız? Onay kuralı
Türkiye’de fazla çalışma, işverenin tek taraflı olarak dayatabileceği bir şey değildir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesi açıktır: fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir.
Uygulamada bu kural çoğu zaman bilinmez. “Bugün mesaiye kalıyorsun” cümlesi, hukuken bir talimat değil, bir tekliftir.
Onay nasıl alınır?
Onay yazılı olarak alınır ve işçinin özlük dosyasında saklanır. İki yerde karşınıza çıkabilir:
- İş sözleşmesinde bir madde olarak. Sözleşmenizde fazla çalışma yapılabileceğine dair hüküm varsa, bu onay yerine geçer.
- Ayrı bir yazılı onay olarak. Sözleşmede böyle bir hüküm yoksa, ihtiyaç doğduğunda ayrıca alınır.
Sözleşmenizi bir kez okumakta fayda var: çoğu standart sözleşme bu maddeyi zaten içerir.
Onay aranmayan haller
Üç durumda işçinin onayı aranmaz:
- Zorunlu nedenler. Bir arıza sırasında ya da arızanın mümkün görülmesi halinde, makineler veya araç gereç için hemen yapılması gereken acele işler.
- Olağanüstü haller. Seferberlik sırasında, ülke savunmasının gerekleri ölçüsünde.
- Telafi çalışması. Zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi gibi hallerde çalışılmayan süreler için yapılan çalışma. Telafi çalışması fazla çalışma sayılmaz ve zamlı ödenmez.
Bu haller dar yorumlanır. “İş yoğun” olması zorunlu neden değildir.
Kimlere fazla çalışma yaptırılamaz?
Onay verseler bile şu gruplara fazla çalışma yaptırılamaz:
- 18 yaşını doldurmamış işçiler
- Sağlık raporuyla fazla çalışamayacağı belirlenen işçiler
- Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler
- Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlar
- Yer altı maden işlerinde çalışanlar (zorunlu ve olağanüstü haller dışında)
Ayrıca sağlık kuralları bakımından günde en çok 7,5 saat çalışılabilecek işlerde fazla çalışma yapılamaz.
Gece çalışması sınırı
İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde ise işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla bu sınırın üzerinde gece çalışması yapılabilir.
Onay verdim, geri alabilir miyim?
Onay bir kez verildi diye süresiz bağlayıcı değildir. Onayın geri alınması mümkündür; ancak bunun yazılı yapılması ve makul bir süre önce bildirilmesi uygulamada beklenir.
Yıllık 270 saat sınırı
Onay verilmiş olsa bile fazla çalışma süresi yılda toplam 270 saati geçemez. Bu sınır işçi başına uygulanır. Sınırın aşılması çalışmayı ücretsiz bırakmaz — yapılan çalışma yine zamlı ödenir — ancak sınırı aşmak işverenin sorumluluğunu doğurur.
Aylık tempo olarak bu, ayda ortalama 22,5 saatten fazlası demektir.
Onay vermezsem ne olur?
Fazla çalışmayı reddetmek, kural olarak geçerli bir fesih sebebi değildir. İşveren onay alınmadan fazla çalışma yaptıramaz; işçinin bu yöndeki talebi reddetmesi tek başına disiplin cezası veya fesih gerekçesi oluşturmaz.
Buna karşılık, sözleşmesinde fazla çalışma hükmü bulunan ve yasal sınırlar içinde kalan bir talebin sürekli reddi, somut olayın koşullarına göre farklı değerlendirilebilir. Bu tür bir uyuşmazlıkta mutlaka hukuki destek alın.
Ücreti yerine izin isteyebilir miyim?
Evet. İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir:
- Fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika
- Fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika
Bu tercih işçinindir, işverenin değil. Serbest zaman, işçinin talebi üzerine ve altı ay içinde iş günlerinde kullandırılır.